Wat heeft Calvijn met filosofie te maken? De Geneefse hervormer was geen filosoof, maar een theoloog met een humanistische achtergrond. Zijn werk heeft echter onmiskenbare wijsgerige waarde, wat vooral blijkt uit zijn klassieke werk de Institutie, met name de eerste twee delen daarvan. De Institutie verscheen recent in een nieuwe Nederlandse vertaling, door de latinist dr. C.A. de Niet. Een monumentaal meesterwerk, ook relevant voor het gedachtegoed van de reformatorische wijsbegeerte.

Ze waren allebei rechtsfilosoof in de eerste helft van de 20e eeuw, doceerden beiden in Amsterdam, maakten op hun eigen manier school, waren allebei christen, maar hebben nooit publiekelijk de degens gekruist: Scholten en Dooyeweerd. Bas Hengstmengel vergelijkt hun beider opvattingen over de relatie tussen recht en levensbeschouwing, recht en moraal.

In augustus 1968 landde een chartervlucht in Londen, twaalf uur na de officiële aankomsttijd. Het vliegtuig zat vol met studenten uit allerlei delen van de wereld. Daaronder bevonden zich een stel uitgelaten Tsjechen en mijn vrouw en ik. Wij waren op weg naar het eerste l’Abri-huis in Engeland, 52 Cleveland Rd te Ealing. Door de late aankomst wisten velen niet waar ze konden slapen en eindigden wij de reis met hulp van drie taxi’s vol met the travellers and the talkers uit die tijd, in het ons toevertrouwde huis. Sommigen bleven enkele dagen, waaronder de Tsjechen die ik op zondagochtend wakker moest maken met de boodschap dat de Russen hun land waren binnengevallen en dat de Praagse Lente was veranderd in een Siberisch koufront.

Zonder conflicten gaat het niet. Je moet als jongere leren opkomen voor jezelf, nee zeggen tegen de ander, ruimte maken voor jezelf. Maar tegelijk moet je leren om je de kwetsbaarheid van anderen aan te trekken waardoor je ook zelf kwetsbaar wordt. Loyaliteitsconflicten zijn dus onvermijdelijk. En heilzaam. Een gesprek met dr. Hanneke Meulink-Korf over opvoeden – de term gebruikt ze liever niet – werpt licht op verrassende verbanden. Meulink-Korf is emeritus docent pastoraat aan verschillende Nederlandse universiteiten en heeft daarnaast een praktijk als familietherapeut. In de jaren ’80 introduceerde zij de intergenerationele en contextuele benadering in het pastoraat in Nederland. Later promoveerde zij op het denken van Ivan Boszormenyi-Nagy in combinatie met de filosofie van Emmanuel Levinas.

Onder deze dubbelzinnige titel stelt Henk Geertsema: de stroming die de hele werkelijkheid tot fysische verschijnselen terugbrengt kan geen gelijk hebben. Tevens is het zo dat ‘waarheid, geldigheid, betrouwbaarheid’ niet van toepassing zijn op fysische verschijnselen, wel op menselijke kennis.

Ik ben de oudste uit een gezin met vier kinderen. Mijn moeder was een gevoelsmens en muzikaal. Mijn vader kwam uit een tuindersgezin en had een sterke historische belangstelling. Door het werk van mijn vader verhuisden wij veel en woonden we ook enkele jaren in Suriname. Later werkte hij bij een adviesbureau op het terrein van ontwikkelingssamenwerking. We hadden discussies over thema’s als het milieu, de verhouding arm-rijk, de slavernij en de betrokkenheid van gereformeerden daarin. Ik voelde me als kind en puber vaak anders dan anderen. Over mijn jeugd hangt daardoor een waas van isolement. Deels lag dat aan mijzelf: ik was een intellectueel vroegrijp jongetje dat al jong allerlei theologische en filosofische boeken las. Op de middelbare school hield ik bijvoorbeeld een spreekbeurt over Christus en Cultuur van K. Schilder. Aan de andere kant lag het ook aan het vele verhuizen, zeker zes keer voor mijn 18e.

,,Kom op, geloof je nou echt dat God bestaat? Wat voor bewijs heb je daar dan voor?’’ ,,Het idee dat Jezus Christus uit de dood is opgestaan is volstrekt irrationeel. Zo’n geloof is toch nergens op gebaseerd?’’ ,,Ik vind het prima als je zegt dat je gelooft dat de Bijbel Gods woord is, maar doe niet alsof je dat weet. Zoiets kun je niet weten; je kunt hooguit hopen of erop vertrouwen dat dat zo is.’’ Dit zijn een paar dingen die niet-christenen in een gesprek over geloof in God tegen je kunnen zeggen. Ze hebben gemeenschappelijk dat ze niet direct het bestaan van God ontkennen, maar beweren dat we niet genoeg redenen of bewijs hebben om in God te geloven. Reformed Epistemology geeft ons enkele instrumenten in handen om als christenen op dergelijke opmerkingen te reageren.

De kredietcrisis is in allerlei opzichten een vertrouwenscrisis. Wat begon als een vertrouwenscrisis tussen banken heeft zich verder uitgebreid tot een vertrouwenscrisis in banken en in de economie als geheel. Als gevolg hiervan heeft ook het vertrouwen in de economische orde waarin deze crisis heeft kunnen plaatsvinden een geweldige knauw gekregen. In mijn artikel wil ik ingaan op twee vragen. In hoeverre is de crisis een gevolg van het kapitalisme, het wereldwijde economische systeem zoals wij dat kennen? In de tweede plaats: wat ging er moreel mis bij de kredietcrisis? Wie hebben moreel gefaald en op grond van welke principes? Op deze vraag wil ik een licht werpen met behulp van Calvijns visie op rente. Ik sluit af met enkele lessen die wij uit de kredietcrisis kunnen leren.